ĐỂ HƯỚNG NGHIỆP ĐI VÀO THỰC CHẤT
- Thứ bảy - 22/08/2026 08:13
- |In ra
- |Đóng cửa sổ này
Không thể chọn đúng nghề nếu chỉ nghe giới thiệu về nghề. Khi công nghệ giúp học sinh hiểu mình hơn, dữ liệu giúp nhìn rõ thị trường và trải nghiệm giúp các em “chạm” vào công việc thực tế, hướng nghiệp sẽ trở thành một hành trình lựa chọn có căn cứ.
Học sinh Trường Trung học phổ thông Hoàng Long trải nghiệm
tại Ngày hội hướng nghiệp của Viện Đào tạo quốc tế FPT
tại Ngày hội hướng nghiệp của Viện Đào tạo quốc tế FPT
Phát triển những lớp học nghề thực tế
Với nhiều năm trực tiếp tham gia tư vấn hướng nghiệp tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn Hà Nội, chuyên gia hướng nghiệp Đinh Xuân Hiển, Trung tâm Khoa học hướng nghiệp quốc gia (Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường), đã nghe và chứng kiến nhiều học sinh lớp 12 bày tỏ những điều như: Em nghe nhiều người bảo ngành công nghệ thông tin dễ xin việc, nhưng em không biết ngành đó làm những công việc gì, có phù hợp với em không? Có học sinh lại chia sẻ: Em thích ngành truyền thông vì thấy người làm ngành đó năng động, nhưng không biết ra trường có dễ xin việc và có chịu áp lực lớn không?... “Những băn khoăn ấy cho thấy, học sinh đang chọn nghề bằng những hình dung gián tiếp. “Nghe nói” không thể là nền tảng cho một quyết định kéo dài nhiều năm học tập và ảnh hưởng đến nghề nghiệp cả đời”, ông Đinh Xuân Hiển nói.
Nhiều năm qua, các buổi hướng nghiệp trong trường phổ thông thường diễn ra theo mô hình quen thuộc: Học sinh tập trung ở hội trường, nghe giới thiệu ngành nghề, nghe đại diện trường đại học, cao đẳng tư vấn tuyển sinh, sau đó nhận tài liệu. Hình thức này cần thiết, nhưng chỉ phù hợp với lớp thông tin ban đầu, chứ chưa đủ để học sinh tự trả lời các câu hỏi sâu hơn để hiểu bản thân và hiểu ngành nghề muốn chọn.
Theo cô giáo Trần Thị Diệp Anh, Trường Trung học phổ thông Cao Bá Quát (Hà Nội), cần tăng cường các hoạt động trải nghiệm thực tế trong giảng dạy hướng nghiệp. “Chúng tôi rất mong muốn trong các hoạt động hướng nghiệp có chương trình đưa học sinh đến các công ty, xí nghiệp, để các em có thể tìm hiểu rõ hơn về nghề nghiệp tương lai. Tuy nhiên, để đến tham quan được ở các doanh nghiệp này thì cần có quy trình phối hợp. Chúng tôi hiện mới chỉ triển khai dựa vào quan hệ cá nhân, nhờ các em cựu học sinh của trường kết nối, cô giáo Trần Thị Diệp Anh bày tỏ.
Đồng quan điểm, cô giáo Nguyễn Thị Xiêm, Trường Trung học phổ thông IVS (Hà Nội) cho rằng, khi học sinh được đến hội chợ việc làm, gặp nhà tuyển dụng, tham quan doanh nghiệp, trường đại học, cao đẳng và trực tiếp trò chuyện với những người đang làm nghề, được nghe người trong cuộc kể về công việc thật, nhận thức của các em về ngành nghề đó sẽ khác.
Ở nhiều quốc gia, mô hình Job Shadowing (quan sát công việc) được xem là một cách hiệu quả để giảm khoảng cách giữa tưởng tượng và thực tế. Đây là mô hình phát triển nghề nghiệp, trong đó một người (nhân viên mới, học sinh hoặc người muốn chuyển nghề) đi theo, quan sát và học hỏi trực tiếp từ một chuyên gia hoặc nhân viên lâu năm trong một khoảng thời gian nhất định tại nơi làm việc.
Việc quan sát giúp người học thấy rõ công việc hằng ngày diễn ra như thế nào, thay vì chỉ học lý thuyết; giúp học sinh kiểm tra xem có thực sự hợp với ngành đó hay không. Những quan sát ấy có sức nặng hơn nhiều so với lời giới thiệu trên tờ rơi hay những buổi định hướng đơn lẻ ở trường học. Tại Hà Nội, mô hình này hoàn toàn có thể tổ chức triển khai theo từng cụm trường, từng địa bàn, từng nhóm ngành. Các khu công nghiệp, doanh nghiệp dịch vụ, bệnh viện, khách sạn, công ty công nghệ, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, trường đại học, trung tâm đổi mới sáng tạo đều có thể trở thành “lớp học nghề nghiệp” nếu có cơ chế phối hợp thực hiện phù hợp.
Ứng dụng công nghệ và dữ liệu vào hướng nghiệp
Một trong những yêu cầu quan trọng của hướng nghiệp là giúp học sinh trả lời được câu hỏi: Mình là ai, có năng lực gì và phù hợp với công việc nào?
Cùng với sự phát triển của công nghệ, các công cụ đánh giá sở thích, tính cách, năng lực và xu hướng nghề nghiệp ngày càng được sử dụng trong hướng nghiệp. Những bộ công cụ như: Holland, Multiple Intelligences (những phương pháp định hướng nghề nghiệp phổ biến) hay các bài đánh giá năng lực có thể giúp học sinh bước đầu nhận diện điểm mạnh, sở thích và nhóm nghề phù hợp.
Tuy nhiên, theo Giám đốc Học viện Hướng nghiệp Wake Power Đào Ngọc Cường, không nên coi kết quả một bài trắc nghiệm là căn cứ quyết định nghề nghiệp. Các công cụ này chỉ hỗ trợ được một phần nhỏ và nhiều công cụ đã ra đời từ lâu nên chỉ nên áp dụng để tham khảo. Không thể dựa vào một công cụ để quyết định nghề nghiệp, bởi lựa chọn còn liên quan đến năng lực, đam mê, xu thế xã hội và nhiều yếu tố khác.
Theo ông Đào Ngọc Cường, cần kết hợp nhiều công cụ, dữ liệu và quá trình tư vấn để xây dựng bức tranh đầy đủ hơn về từng học sinh. Công nghệ, trong đó có trí tuệ nhân tạo (AI), có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu về sở thích, năng lực, yêu cầu nghề nghiệp và xu hướng thị trường lao động, từ đó đưa ra những gợi ý cá nhân hóa. Điều quan trọng là công nghệ không chọn nghề thay học sinh, mà giúp các em và người tư vấn có thêm căn cứ để đưa ra lựa chọn.
Còn ở góc độ nhà trường, việc ứng dụng công nghệ và cá nhân hóa trong hướng nghiệp vẫn gặp không ít khó khăn. Theo cô giáo Vũ Vân Trang, cán bộ tư vấn hướng nghiệp Trường Trung học phổ thông Hoàng Long (Hà Nội), mỗi học sinh có một xuất phát điểm, năng lực, sở thích và hoàn cảnh khác nhau, trong khi thời gian và nguồn lực dành cho tư vấn cá nhân còn hạn chế. “Thông tin về ngành nghề và thị trường lao động thay đổi khá nhanh, đòi hỏi cán bộ tư vấn phải liên tục cập nhật. Chúng tôi cũng cần thêm những công cụ đánh giá năng lực, sở thích và dữ liệu nghề nghiệp đáng tin cậy, để quá trình tư vấn có cơ sở cụ thể hơn thay vì chỉ dựa vào trao đổi định tính”, cô Vũ Vân Trang cho biết.
Như vậy, một hồ sơ hướng nghiệp không thể chỉ là kết quả của một bài trắc nghiệm hay vài giờ tư vấn. Đó phải là quá trình tổng hợp từ học tập, quan sát, trải nghiệm và những lần điều chỉnh mục tiêu của học sinh.
Thay đổi cách cha mẹ đồng hành cùng con
Nhiều chương trình hướng nghiệp chỉ nói với học sinh, nhưng lại quên mất người có ảnh hưởng rất lớn đến quyết định của các em là cha mẹ. Một học sinh có thể được chuyên gia tư vấn phù hợp với ngành nghề, nhưng nếu cha mẹ vẫn giữ định kiến “nghề ấy không ổn định”, “trường ấy không danh giá”, “học nghề thì thua kém”…, lựa chọn của các em có thể bị đổi hướng.
Theo chuyên gia hướng nghiệp Đào Ngọc Cường, cần trang bị kiến thức và kỹ năng cơ bản về hướng nghiệp cho phụ huynh để cùng đồng hành với nhà trường. Phụ huynh đang nhầm lẫn giữa hướng nghiệp và tuyển sinh. Hướng nghiệp phải giúp con hiểu bản thân, hiểu nghề và lựa chọn con đường phù hợp; tuyển sinh chỉ là một bước sau đó. Phụ huynh cần biết lắng nghe, biết đặt câu hỏi mở, biết phân biệt ngành học với nghề nghiệp, biết nhìn năng lực thật của con thay vì so sánh với “con nhà người ta”.
Từ thực tế tư vấn hướng nghiệp cho học sinh lớp 12, cô giáo Nguyễn Thị Xiêm cho rằng, giáo viên chủ nhiệm có thể trở thành cầu nối giữa học sinh và gia đình. Giáo viên cần lắng nghe, quan sát để hiểu năng lực, sở thích, mong muốn của học sinh; đồng thời tìm hiểu những lo lắng của cha mẹ như sợ con chọn ngành khó xin việc, thu nhập không ổn định hay phải làm việc vất vả. Từ đó, thầy cô cùng gia đình và học sinh tìm ra phương án phù hợp nhất, thay vì để một bên quyết định thay bên còn lại.
Ở cấp độ Nhà trường, hướng nghiệp cũng cần được tổ chức như một quá trình xuyên suốt. Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Hoàng Long (Hà Nội) Đào Thị Thu Trang cho biết, nhà trường triển khai hướng nghiệp từ đầu năm học lớp 10, gắn việc lựa chọn phân hệ, môn học với mục tiêu học tập và định hướng sau bậc trung học phổ thông. Để làm tốt hơn, nhà trường cần thêm công cụ đánh giá, hồ sơ hướng nghiệp cá nhân, dữ liệu cập nhật về ngành nghề - thị trường lao động và sự đồng hành của chuyên gia trong những trường hợp chuyên sâu.
Chuyên gia tham vấn và giáo dục hướng nghiệp Trần Thị Thanh Nga (thành viên Mạng lưới xây dựng và phát triển nghề nghiệp toàn cầu) cho rằng, đối với học sinh trung học phổ thông, việc định hướng nghề nghiệp cần mở rộng lựa chọn theo nhóm ngành nghề phù hợp với sở thích, năng lực, cá tính, giá trị nghề nghiệp, điều kiện gia đình, nhu cầu xã hội. Với thị trường lao động đầy biến động như hiện nay, tư duy “chọn một nghề cho cả đời” đã không còn phù hợp. Thay vào đó, học sinh nên chuyển sang tư duy “xây dựng nền tảng nghề nghiệp”.
Từ “nghe nói” đến trải nghiệm là một bước chuyển cần thiết của giáo dục hướng nghiệp. Khi đó, hướng nghiệp không còn là sự kiện trước mùa thi, mà trở thành hành trình đồng hành cùng học sinh từ khi bắt đầu nhận diện bản thân đến khi ra quyết định chọn lộ trình học tập và phát triển nghề nghiệp.
Với nhiều năm trực tiếp tham gia tư vấn hướng nghiệp tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn Hà Nội, chuyên gia hướng nghiệp Đinh Xuân Hiển, Trung tâm Khoa học hướng nghiệp quốc gia (Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường), đã nghe và chứng kiến nhiều học sinh lớp 12 bày tỏ những điều như: Em nghe nhiều người bảo ngành công nghệ thông tin dễ xin việc, nhưng em không biết ngành đó làm những công việc gì, có phù hợp với em không? Có học sinh lại chia sẻ: Em thích ngành truyền thông vì thấy người làm ngành đó năng động, nhưng không biết ra trường có dễ xin việc và có chịu áp lực lớn không?... “Những băn khoăn ấy cho thấy, học sinh đang chọn nghề bằng những hình dung gián tiếp. “Nghe nói” không thể là nền tảng cho một quyết định kéo dài nhiều năm học tập và ảnh hưởng đến nghề nghiệp cả đời”, ông Đinh Xuân Hiển nói.
Nhiều năm qua, các buổi hướng nghiệp trong trường phổ thông thường diễn ra theo mô hình quen thuộc: Học sinh tập trung ở hội trường, nghe giới thiệu ngành nghề, nghe đại diện trường đại học, cao đẳng tư vấn tuyển sinh, sau đó nhận tài liệu. Hình thức này cần thiết, nhưng chỉ phù hợp với lớp thông tin ban đầu, chứ chưa đủ để học sinh tự trả lời các câu hỏi sâu hơn để hiểu bản thân và hiểu ngành nghề muốn chọn.
Theo cô giáo Trần Thị Diệp Anh, Trường Trung học phổ thông Cao Bá Quát (Hà Nội), cần tăng cường các hoạt động trải nghiệm thực tế trong giảng dạy hướng nghiệp. “Chúng tôi rất mong muốn trong các hoạt động hướng nghiệp có chương trình đưa học sinh đến các công ty, xí nghiệp, để các em có thể tìm hiểu rõ hơn về nghề nghiệp tương lai. Tuy nhiên, để đến tham quan được ở các doanh nghiệp này thì cần có quy trình phối hợp. Chúng tôi hiện mới chỉ triển khai dựa vào quan hệ cá nhân, nhờ các em cựu học sinh của trường kết nối, cô giáo Trần Thị Diệp Anh bày tỏ.
Đồng quan điểm, cô giáo Nguyễn Thị Xiêm, Trường Trung học phổ thông IVS (Hà Nội) cho rằng, khi học sinh được đến hội chợ việc làm, gặp nhà tuyển dụng, tham quan doanh nghiệp, trường đại học, cao đẳng và trực tiếp trò chuyện với những người đang làm nghề, được nghe người trong cuộc kể về công việc thật, nhận thức của các em về ngành nghề đó sẽ khác.
Ở nhiều quốc gia, mô hình Job Shadowing (quan sát công việc) được xem là một cách hiệu quả để giảm khoảng cách giữa tưởng tượng và thực tế. Đây là mô hình phát triển nghề nghiệp, trong đó một người (nhân viên mới, học sinh hoặc người muốn chuyển nghề) đi theo, quan sát và học hỏi trực tiếp từ một chuyên gia hoặc nhân viên lâu năm trong một khoảng thời gian nhất định tại nơi làm việc.
Việc quan sát giúp người học thấy rõ công việc hằng ngày diễn ra như thế nào, thay vì chỉ học lý thuyết; giúp học sinh kiểm tra xem có thực sự hợp với ngành đó hay không. Những quan sát ấy có sức nặng hơn nhiều so với lời giới thiệu trên tờ rơi hay những buổi định hướng đơn lẻ ở trường học. Tại Hà Nội, mô hình này hoàn toàn có thể tổ chức triển khai theo từng cụm trường, từng địa bàn, từng nhóm ngành. Các khu công nghiệp, doanh nghiệp dịch vụ, bệnh viện, khách sạn, công ty công nghệ, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, trường đại học, trung tâm đổi mới sáng tạo đều có thể trở thành “lớp học nghề nghiệp” nếu có cơ chế phối hợp thực hiện phù hợp.
Ứng dụng công nghệ và dữ liệu vào hướng nghiệp
Một trong những yêu cầu quan trọng của hướng nghiệp là giúp học sinh trả lời được câu hỏi: Mình là ai, có năng lực gì và phù hợp với công việc nào?
Cùng với sự phát triển của công nghệ, các công cụ đánh giá sở thích, tính cách, năng lực và xu hướng nghề nghiệp ngày càng được sử dụng trong hướng nghiệp. Những bộ công cụ như: Holland, Multiple Intelligences (những phương pháp định hướng nghề nghiệp phổ biến) hay các bài đánh giá năng lực có thể giúp học sinh bước đầu nhận diện điểm mạnh, sở thích và nhóm nghề phù hợp.
Tuy nhiên, theo Giám đốc Học viện Hướng nghiệp Wake Power Đào Ngọc Cường, không nên coi kết quả một bài trắc nghiệm là căn cứ quyết định nghề nghiệp. Các công cụ này chỉ hỗ trợ được một phần nhỏ và nhiều công cụ đã ra đời từ lâu nên chỉ nên áp dụng để tham khảo. Không thể dựa vào một công cụ để quyết định nghề nghiệp, bởi lựa chọn còn liên quan đến năng lực, đam mê, xu thế xã hội và nhiều yếu tố khác.
Theo ông Đào Ngọc Cường, cần kết hợp nhiều công cụ, dữ liệu và quá trình tư vấn để xây dựng bức tranh đầy đủ hơn về từng học sinh. Công nghệ, trong đó có trí tuệ nhân tạo (AI), có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu về sở thích, năng lực, yêu cầu nghề nghiệp và xu hướng thị trường lao động, từ đó đưa ra những gợi ý cá nhân hóa. Điều quan trọng là công nghệ không chọn nghề thay học sinh, mà giúp các em và người tư vấn có thêm căn cứ để đưa ra lựa chọn.
Còn ở góc độ nhà trường, việc ứng dụng công nghệ và cá nhân hóa trong hướng nghiệp vẫn gặp không ít khó khăn. Theo cô giáo Vũ Vân Trang, cán bộ tư vấn hướng nghiệp Trường Trung học phổ thông Hoàng Long (Hà Nội), mỗi học sinh có một xuất phát điểm, năng lực, sở thích và hoàn cảnh khác nhau, trong khi thời gian và nguồn lực dành cho tư vấn cá nhân còn hạn chế. “Thông tin về ngành nghề và thị trường lao động thay đổi khá nhanh, đòi hỏi cán bộ tư vấn phải liên tục cập nhật. Chúng tôi cũng cần thêm những công cụ đánh giá năng lực, sở thích và dữ liệu nghề nghiệp đáng tin cậy, để quá trình tư vấn có cơ sở cụ thể hơn thay vì chỉ dựa vào trao đổi định tính”, cô Vũ Vân Trang cho biết.
Như vậy, một hồ sơ hướng nghiệp không thể chỉ là kết quả của một bài trắc nghiệm hay vài giờ tư vấn. Đó phải là quá trình tổng hợp từ học tập, quan sát, trải nghiệm và những lần điều chỉnh mục tiêu của học sinh.
Thay đổi cách cha mẹ đồng hành cùng con
Nhiều chương trình hướng nghiệp chỉ nói với học sinh, nhưng lại quên mất người có ảnh hưởng rất lớn đến quyết định của các em là cha mẹ. Một học sinh có thể được chuyên gia tư vấn phù hợp với ngành nghề, nhưng nếu cha mẹ vẫn giữ định kiến “nghề ấy không ổn định”, “trường ấy không danh giá”, “học nghề thì thua kém”…, lựa chọn của các em có thể bị đổi hướng.
Theo chuyên gia hướng nghiệp Đào Ngọc Cường, cần trang bị kiến thức và kỹ năng cơ bản về hướng nghiệp cho phụ huynh để cùng đồng hành với nhà trường. Phụ huynh đang nhầm lẫn giữa hướng nghiệp và tuyển sinh. Hướng nghiệp phải giúp con hiểu bản thân, hiểu nghề và lựa chọn con đường phù hợp; tuyển sinh chỉ là một bước sau đó. Phụ huynh cần biết lắng nghe, biết đặt câu hỏi mở, biết phân biệt ngành học với nghề nghiệp, biết nhìn năng lực thật của con thay vì so sánh với “con nhà người ta”.
Từ thực tế tư vấn hướng nghiệp cho học sinh lớp 12, cô giáo Nguyễn Thị Xiêm cho rằng, giáo viên chủ nhiệm có thể trở thành cầu nối giữa học sinh và gia đình. Giáo viên cần lắng nghe, quan sát để hiểu năng lực, sở thích, mong muốn của học sinh; đồng thời tìm hiểu những lo lắng của cha mẹ như sợ con chọn ngành khó xin việc, thu nhập không ổn định hay phải làm việc vất vả. Từ đó, thầy cô cùng gia đình và học sinh tìm ra phương án phù hợp nhất, thay vì để một bên quyết định thay bên còn lại.
Ở cấp độ Nhà trường, hướng nghiệp cũng cần được tổ chức như một quá trình xuyên suốt. Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Hoàng Long (Hà Nội) Đào Thị Thu Trang cho biết, nhà trường triển khai hướng nghiệp từ đầu năm học lớp 10, gắn việc lựa chọn phân hệ, môn học với mục tiêu học tập và định hướng sau bậc trung học phổ thông. Để làm tốt hơn, nhà trường cần thêm công cụ đánh giá, hồ sơ hướng nghiệp cá nhân, dữ liệu cập nhật về ngành nghề - thị trường lao động và sự đồng hành của chuyên gia trong những trường hợp chuyên sâu.
Chuyên gia tham vấn và giáo dục hướng nghiệp Trần Thị Thanh Nga (thành viên Mạng lưới xây dựng và phát triển nghề nghiệp toàn cầu) cho rằng, đối với học sinh trung học phổ thông, việc định hướng nghề nghiệp cần mở rộng lựa chọn theo nhóm ngành nghề phù hợp với sở thích, năng lực, cá tính, giá trị nghề nghiệp, điều kiện gia đình, nhu cầu xã hội. Với thị trường lao động đầy biến động như hiện nay, tư duy “chọn một nghề cho cả đời” đã không còn phù hợp. Thay vào đó, học sinh nên chuyển sang tư duy “xây dựng nền tảng nghề nghiệp”.
Từ “nghe nói” đến trải nghiệm là một bước chuyển cần thiết của giáo dục hướng nghiệp. Khi đó, hướng nghiệp không còn là sự kiện trước mùa thi, mà trở thành hành trình đồng hành cùng học sinh từ khi bắt đầu nhận diện bản thân đến khi ra quyết định chọn lộ trình học tập và phát triển nghề nghiệp.
Nguồn tin: TRÍ NHÂN
Chú ý: Việc đăng lại bài viết trên ở website hoặc các phương tiện truyền thông khác mà không ghi rõ nguồn http://nukeviet.vn là vi phạm bản quyền